Giá sầu riêng xuống thấp, nông dân miền Tây mắc kẹt chi phí

Giá sầu riêng ở miền Tây đang ở mức thấp, đặt nhiều nhà vườn vào thế khó: bán trái thì lãi mỏng, nhưng nếu giảm đầu tư chăm sóc, vườn cây có nguy cơ suy kiệt. Với loại cây đòi hỏi vốn lớn, kỹ thuật nghiêm ngặt và thời gian kiến thiết dài, biến động thị trường không chỉ làm giảm thu nhập trước mắt mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng duy trì vườn trong các vụ sau.

Ông Nguyễn Thanh Bình, người có gần 20 năm trồng sầu riêng tại huyện Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang, vừa bán 9 tấn sầu riêng giống Ri6 và Mongthon với giá 30.000 đồng/kg. Sau khi trừ chi phí, ông chỉ lãi 30 triệu đồng trên diện tích 3.000 m2. Theo ông Bình, mức giá này thấp kỷ lục, phần tiền lãi thu được gần như chỉ tương đương công chăm sóc suốt cả năm.

Giá sầu riêng thấp kỷ lục, chi phí không thể dừng

Khó khăn lớn nhất với các nhà vườn như ông Bình là chi phí chăm sóc cây sau thu hoạch hầu như không thể cắt giảm. Mỗi tuần, ông phải chi một triệu đồng để phun dưỡng đọt. Đến giai đoạn xử lý ra hoa, chi phí phun dưỡng trái và lá tăng gấp đôi, chưa kể tiền phân bón. Nếu ngừng đầu tư, cây dễ suy kiệt hoặc chết, đồng nghĩa với nguy cơ mất trắng sau nhiều năm chăm sóc.

Theo tính toán của ông Bình, chi phí sản xuất sầu riêng hiện dao động 28.000-38.000 đồng/kg, tùy giá vật tư. Vì vậy, khi giá bán chỉ 30.000 đồng/kg, biên lợi nhuận của nông dân bị thu hẹp đáng kể. Với những vườn có chi phí cao, năng suất không thuận hoặc trái không đạt chất lượng thương phẩm tốt, nguy cơ thua lỗ càng lớn.

Cách đó khoảng 50 km, ông Lương Như Ý, chủ 5.000 m2 sầu riêng ở xã Mỹ Long, tỉnh Đồng Tháp, cũng chung nỗi lo. Sau 7 năm đầu tư hơn 500 triệu đồng, ông mới thu hồi vốn và lãi 60 triệu đồng sau ba vụ. Tuy nhiên, mỗi vụ tiếp theo vẫn tiêu tốn hàng trăm triệu đồng. Với ông, bỏ vườn là điều không thể, nhưng tiếp tục đầu tư trong bối cảnh giá cả bấp bênh cũng khiến nỗi lo thua lỗ thường trực.

Cây trồng vốn lớn, kỹ thuật cao và rủi ro kéo dài

Theo tiến sĩ Lê Quốc Điền, nguyên Giám đốc Trung tâm chuyển giao Tiến bộ Khoa học Kỹ thuật Viện Cây ăn quả miền Nam, sầu riêng chỉ bắt đầu cho trái sau 5 năm trồng. Nếu nông dân ép cây ra trái sớm, cây có thể suy kiệt, thậm chí chết không thể cứu. Đây là điểm khác biệt lớn so với nhiều loại cây ăn trái có chu kỳ ngắn hơn, bởi vốn đầu tư bị chôn trong thời gian dài trước khi nhà vườn có nguồn thu ổn định.

Quá trình chăm sóc sầu riêng cũng đòi hỏi kỹ thuật nghiêm ngặt từ tỉa cành, tạo tán, kiểm soát dinh dưỡng đến xử lý ra trái. Mỗi cây chỉ nên cao dưới 5 m, có tối đa 18 cành và mang khoảng 80 trái. Tỷ lệ lá già – lá non nên được duy trì ở mức 60/40. Nếu bón phân sai cách, trái có thể bị sượng, cây mất sức, thậm chí chết.

Sầu riêng còn khó trồng xen canh với cây ngắn ngày vì yêu cầu dinh dưỡng cao và dễ gây úng rễ cho cây khác. Chính đặc điểm cần vốn lớn, chăm sóc kỹ và ít dư địa cắt giảm chi phí khiến loại cây này thường được gọi là cây hoàng tộc hay cây nhà giàu. Khi giá sầu riêng giảm, áp lực tài chính vì vậy không chỉ nằm ở vụ thu hoạch hiện tại mà còn kéo dài sang cả chu kỳ chăm sóc tiếp theo.

Áp lực thị trường xuất khẩu làm lộ rõ rủi ro

TS Điền cho biết chi phí đầu tư giai đoạn đầu rất lớn, từ 1-3 tỷ đồng mỗi ha trong 5 năm, tùy điều kiện đất. Khi vườn bước vào thời kỳ cho trái, mỗi ha cần khoảng 500 triệu đồng mỗi năm cho phân bón, thuốc và nhân công. Nếu ngừng đầu tư, cây sẽ suy yếu và chết. Ông cảnh báo thời gian trồng dài, vốn lớn khiến nhiều nông dân dễ rơi vào bẫy nghèo; có người phải bán vườn khi cây chưa kịp cho trái vì cạn vốn, không còn khả năng vay mượn.

Giai đoạn 2015 đến 2024, diện tích sầu riêng cả nước tăng gấp 5 lần, từ 32.000 ha lên hơn 178.000 ha, sản lượng đạt hơn 1,5 triệu tấn. Riêng miền Tây có khoảng 35.000 ha, trong đó Tiền Giang chiếm 24.000 ha. Sự mở rộng nhanh cho thấy sức hút lớn của cây sầu riêng trong những năm giá cao, nhưng cũng làm gia tăng áp lực tiêu thụ khi thị trường biến động.

Hiện giá sầu riêng chỉ bằng một phần ba so với cùng kỳ năm ngoái. Nguyên nhân chính là Trung Quốc, thị trường xuất khẩu lớn nhất, siết kiểm tra hàm lượng hợp chất vàng O – chất có nguy cơ gây ung thư. Nhiều lô hàng bị trả về phải chuyển sang tiêu thụ nội địa với giá thấp, khiến nguồn cung trong nước chịu áp lực và nông dân phải bán trong thế yếu.

Giảm chi phí và nâng chất lượng để trụ vững

Năm 2023, sầu riêng lập kỷ lục xuất khẩu với 3,3 tỷ USD, chiếm gần một nửa giá trị rau quả. Tuy nhiên, chỉ trong hai tháng đầu năm nay, kim ngạch giảm 69%, còn 52,7 triệu USD; riêng xuất sang Trung Quốc giảm tới 83%, còn 27 triệu USD. Từ vị trí xuất khẩu số một, sầu riêng rơi xuống thứ ba, sau thanh long và chuối. Những con số này cho thấy diễn biến giá sầu riêng tại vườn gắn chặt với yêu cầu kiểm soát chất lượng và khả năng thông quan ở thị trường xuất khẩu.

Theo ông Lê Chí Thiện, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp, giá sầu riêng giảm là xu hướng chung toàn vùng. Trước mắt, các địa phương tăng cường tập huấn kỹ thuật, hướng dẫn nông dân nâng cao chất lượng trái, hạn chế tồn dư chất cấm, đồng thời tìm giải pháp giảm chi phí để tăng khả năng trụ vững trong giai đoạn giá cả bấp bênh.

Với nông dân miền Tây, bài toán hiện nay không chỉ là bán được trái mà còn là giữ được sức cây, giữ được vốn và đáp ứng yêu cầu ngày càng chặt chẽ của thị trường. Khi chi phí sản xuất cao trong khi đầu ra biến động mạnh, việc tổ chức sản xuất theo hướng kiểm soát chất lượng, sử dụng vật tư hợp lý và tránh mở rộng nóng sẽ có ý nghĩa quyết định đối với sự bền vững của vùng trồng sầu riêng.