Dầu mắc ca: hành trình biến hạt Tây Nguyên thành ‘vàng lỏng’
Th7
Dầu mắc ca từ những hạt tưởng như chỉ dùng để ăn chơi đã được ông Dương Xuân Quả, sinh năm 1957, quê Long Xuyên, An Giang, kiên trì biến thành sản phẩm có giá trị cao từ một căn xưởng nhỏ ở Tây Nguyên. Không có bằng cấp về hóa học, cũng không khởi đầu bằng nguồn vốn lớn, ông đi từ kinh nghiệm thực tế của một người làm máy sấy lúa để tìm đường chế biến sâu cho hạt mắc ca.
Trong giới nông dân từng dùng máy sấy lúa, ông Quả được gọi là “vua lò sấy”. Danh xưng ấy không phải tự phong. Suốt hàng chục năm, ông rong ruổi từ đồng bằng lên Tây Nguyên, ra đến Lạng Sơn, Lào Cai, Lai Châu… để bán máy sấy lúa, đồng thời quan sát vì sao lúa sấy ra không được thương lái chấp nhận. Từ những lần sửa máy, chỉnh quy trình cho nông dân, ông tích lũy một vốn hiểu biết thực địa mà ít sách vở nào có thể thay thế.
Dầu mắc ca bắt đầu từ câu chuyện sấy hạt
Khoảng năm 2017 – 2018, nghề bán máy sấy đưa ông Quả đến các kho mắc ca ở Tây Nguyên. Tại đây, ông chú ý đến những túi hạt mắc ca ẩm vàng, lên dầu, bốc mùi, bị bỏ nằm trong kho. Hỏi ra, ông biết máy sấy nhập nội cần đến 85 giờ để sấy hạt mắc ca thành hạt khô; máy trong nước mất 100, thậm chí 120 giờ, vừa chậm, vừa tốn điện, chất lượng lại bấp bênh. Nông dân muốn tìm tài liệu kỹ thuật để cải tiến công nghệ sấy cũng không có, còn nhà sản xuất máy thì bán xong coi như hết trách nhiệm.
Năm 2021, đúng thời điểm dịch Covid-19, ông ở nhà và bắt đầu nghiên cứu máy sấy hạt mắc ca. Từ kinh nghiệm của mình, ông thiết kế máy rửa ba chức năng: tách hạt hư nổi lên mặt nước, làm sạch vỏ và diệt vi nấm bám theo vỏ quả tươi để hạt không bị mốc khi bảo quản. Sau đó là trục lăn phân loại ba cỡ hạt, bởi hạt to nhỏ không đều thì nhiệt độ sấy không thể đồng đều.
Ông tiếp tục đặt yêu cầu kỹ thuật cho tủ hạ ẩm điều khiển bằng màn hình cảm ứng rồi thuê đội điện tử thiết kế riêng theo ý mình. Tuy vậy, điều ông cho là quan trọng nhất lại đến từ một nguyên tắc giản dị học được từ một kỹ sư: muốn biết hạt mắc ca còn bao nhiêu độ ẩm, hãy sấy 1kg rồi cân đi cân lại; khi trọng lượng không giảm nữa, đó là lúc độ ẩm về 0%.
Từ nguyên tắc ấy, ông Quả xây dựng quy trình sấy 45 giờ, rút ngắn gần một nửa so với máy ngoại. Hạt mắc ca sau sấy có thể bảo quản an toàn đến một năm. Máy của ông vì thế bán được từ Lâm Đồng ra đến Lạng Sơn. Tiền bán máy cũng trở thành nguồn vốn để ông tiếp tục mày mò sâu hơn với hạt mắc ca.
Từ nhân loại 1 đến mẻ dầu trong đầu tiên
Đi nhiều nơi, ông nhận ra cách làm phổ biến là ép dầu từ nhân vàng, nhân hư, nhân loại thải. Nhân tốt được bán, phần không ai mua mới đưa vào máy ép. Vì thế, dầu ép ra mỗi nơi một màu, mỗi mẻ một mùi, khó có một chuẩn ổn định. “Dầu mắc ca người ta nói quý, nhưng dùng nguyên liệu xấu thì dầu đâu có giá trị, thậm chí độc hại”, ông nói.
Ông Quả mua dầu ở nhiều nơi về so sánh, nhìn màu, ngửi mùi rồi quyết định làm lại từ đầu bằng nhân loại 1, được sấy theo đúng quy trình của mình. Mẻ đầu tiên dành để ép dầu gặp sự cố phần mềm điều khiển tủ sấy, buộc ông thức trắng đêm cùng thợ điện tử xử lý liên tục để giữ mẻ nguyên liệu không hỏng. Cuối cùng, hạt sấy ra khô, giòn, dầu ép ra trong.
Ông mang mẫu đến hỏi một tiến sĩ ngành hóa học quen biết ở Đại học Cần Thơ. Câu trả lời ông nhận được ngắn gọn: tốt cho da và tóc. Trước đó, hồi năm 2020, ông nhuộm tóc rồi bị rụng dần suốt hai năm, mỗi lần tắm tóc dính đầy tay. Nghe nói dầu có thể tốt cho tóc, ông lấy bàn chải nhúng vào dầu, chải lên da đầu, cách ngày một lần.
“Mình bôi vậy thôi, chứ không nghĩ tóc sẽ mọc lại được. Nhưng bất ngờ là 20 ngày sau, tắm xong nhìn tay không còn sợi tóc nào”, ông kể. Ông nhờ vợ rẽ từng chân tóc kiểm tra và được nói tóc đang mọc lại, dài một hai phân, rất nhiều. Khoảnh khắc đó khiến ông tin rằng sản phẩm mình theo đuổi không chỉ dừng ở một loại dầu ăn thông thường.
Phát hiện hợp chất quý và hướng chế biến sâu
Để có căn cứ rõ hơn, ông Quả bỏ hơn 13 triệu đồng đưa mẫu dầu đi kiểm nghiệm, phân tích thành phần tại một trung tâm ở TP.HCM. Kết quả trả về toàn thuật ngữ hóa học, ông phải nhờ một vị tiến sĩ làm việc tại Viện Hàn lâm Khoa học và công nghệ Việt Nam đọc giúp. Vị này nhìn vào bản phân tích rồi nhắn tin rằng trong dầu của ông có hợp chất quý, nếu tách riêng ra thì giá 50 USD/miligam.
Hợp chất đó là 1-palmitoleyl-2-oleyl-3-stearoyl-glycerol. Ông Quả nói mình không biết chi tiết công dụng của hợp chất này, chỉ biết chúng kháng khuẩn mạnh và tái tạo da. Trong dầu mắc ca còn có Omega-7, hợp chất mà ông hiểu rõ hơn qua tìm hiểu và trải nghiệm thực tế. Theo ông, Omega-7 giúp vết thương lành rất nhanh, kể cả vết thương hở của người bị bệnh tiểu đường. Vợ ông bị giãn tĩnh mạch, dùng một thời gian thì gần như bình thường trở lại.
Không dừng ở trải nghiệm cá nhân, ông còn thuê dịch 12 bài báo khoa học quốc tế về dầu mắc ca, tốn 20 triệu đồng, để đọc xem các nhà khoa học thế giới viết gì về loại dầu này. Với ông, đây là cách một người không học chuyên ngành hóa học tự bù đắp kiến thức, đi từ thực nghiệm sang kiểm chứng, thay vì chỉ dựa vào lời truyền miệng.
Giá trị gia tăng từ từng phần của hạt mắc ca
Mỗi 1kg hạt mắc ca, ông Quả ép ra được 700 gram dầu, 200 gram tinh bột và 100 gram bơ mắc ca. Nếu nhìn riêng từng con số, giá trị có thể chưa rõ. Nhưng khi đặt trong chuỗi chế biến, chênh lệch giữa bán hạt thô và làm ra sản phẩm sâu là rất lớn.
Với 1,3kg hạt mắc ca nguyên liệu tươi mua vào khoảng 120.000 đồng, sau sấy còn lại 1kg hạt khô, khoảng 110 hạt cỡ lớn. Từ lượng hạt này, ông làm ra được 55 chai dầu loại 5 miligam, bán sỉ 50.000 đồng/chai, tổng cộng thu 2.750.000 đồng tiền dầu từ 120 nghìn đồng tiền nguyên liệu. Dầu ăn từ mắc ca thông thường ông chỉ bán được 800.000 đồng/lít, trong khi dầu đặc biệt chứa 24 hợp chất có giá 4,2 triệu đồng/lít. Cùng một lít dầu, mức chênh lệch hơn 5 lần đến từ sự khác biệt trong quy trình sấy.
Phần bã sau ép, nhiều nơi đổ cho gia súc ăn hoặc bỏ đi vì không tách hết dầu. Ông Quả tìm cách tách cạn kiệt dầu trong bã rồi đưa vào cối xay thành bột mịn, có thể hòa tan hoàn toàn trong nước. Ông phát hiện hạt mắc ca không có chất xơ cứng, chỉ có chất xơ hòa tan. Loại bột này, theo ông, tốt cho dạ dày, hỗ trợ trào ngược và bán được 1 triệu đồng/kg. Vỏ cứng của hạt, thứ mà các container xuất khẩu thải ra hàng tấn, được ông làm thành than hoạt tính dùng để tẩy tế bào chết cho da.
Mô hình hiện tại của ông vẫn còn nhỏ, doanh thu trung bình khoảng trăm triệu mỗi tháng. Trong 3 – 4 năm đầu, ông tặng các sản phẩm chế biến sâu từ hạt mắc ca, không lấy tiền, đến khi người dùng thực tế quay lại tìm mua mới bắt đầu bán được. Một chủ tiệm spa từng nhìn thấy lọ dầu trên bàn ở hội chợ tự động hóa, bôi thử lên tay, đi vòng quanh rồi quay lại nhận xét dầu ngấm nhanh, khô mà không nhờn. Một tuần sau, chủ tiệm liên hệ mua 2 lít. Đó là đơn hàng đầu tiên.
Đến nay, giấy phép cho dầu ăn chiết xuất từ hạt mắc ca ông đã có; riêng sản phẩm chăm sóc da và tóc vẫn đang chờ vì muốn làm đúng phải qua kiểm nghiệm mỹ phẩm. “Tôi là nông dân, mình nói đâu ai tin. Muốn người ta tin thì phải cho họ chạm vào thực tế”, ông nói. Điều ông mong muốn không chỉ là bán được nhiều dầu mắc ca, mà là chứng minh hạt mắc ca nếu được chế biến đúng cách có thể trở thành một loại thảo dược quý của Tây Nguyên, thay vì chỉ được biết đến như “nữ hoàng của các loại hạt khô” để ăn chơi.
