Nhu cầu phân bón có thật sự giảm khi El Niño xuất hiện tại Việt Nam?
Th10
Nhu cầu phân bón tại Việt Nam có thực sự suy giảm khi El Niño xuất hiện? Báo cáo chuyên đề công bố ngày 12/10 của TCBS Research cho thấy bức tranh không đơn giản như giả định phổ biến rằng nắng nóng, hạn hán sẽ khiến nông dân giảm bón phân trên diện rộng.
Khi đối chiếu dữ liệu xuất nhập khẩu phân bón, sản lượng của doanh nghiệp và diễn biến El Niño, La Niña trong giai đoạn 2015 – 2026, đơn vị nghiên cứu nhận định tác động của thời tiết cực đoan đến ngành phân bón chủ yếu mang tính cục bộ. Ảnh hưởng đáng chú ý hơn nằm ở việc làm thay đổi thời vụ, trì hoãn một số đợt bón phân và dịch chuyển thị trường tiêu thụ giữa trong nước và xuất khẩu.
Nhu cầu phân bón không giảm đồng loạt trong các giai đoạn El Niño
Theo TCBS Research, trong các giai đoạn El Niño, lượng nhập khẩu phân bón bình quân vẫn tăng 14,6% so với cùng kỳ. Ngược lại, lượng nhập khẩu giảm 1% trong các giai đoạn La Niña. Diễn biến này đi ngược với cách nhìn thông thường rằng El Niño, với đặc trưng là khô hạn và thiếu nước tại một số vùng sản xuất, sẽ kéo nhu cầu trong nước đi xuống một cách rõ rệt.
Ở chiều xuất khẩu, dữ liệu cũng cho kết quả đáng chú ý. Xuất khẩu phân bón giảm bình quân 12,8% trong các giai đoạn El Niño, nhưng tăng 24% khi xuất hiện La Niña. Kết quả này trái với giả thuyết thường gặp rằng khi hạn hán làm giảm nhu cầu trong nước, doanh nghiệp sẽ tăng bán ra nước ngoài để bù đắp sản lượng tiêu thụ.
Để đưa ra các kết luận trên, TCBS sử dụng dữ liệu xuất nhập khẩu phân bón hàng tháng của Cục Hải quan từ tháng 1/2015 đến tháng 9/2026. Báo cáo lấy lượng nhập khẩu làm đại diện cho nhu cầu phân bón trong nước, so sánh tổng lượng trong ba tháng với cùng kỳ năm trước, đồng thời đối chiếu với trạng thái ENSO trước đó ba tháng. ENSO là viết tắt của El Niño và Dao động Nam, chỉ chu kỳ nóng lên và lạnh đi bất thường của mặt nước biển ở vùng xích đạo Thái Bình Dương, lặp lại sau khoảng 2–7 năm. Pha nóng được gọi là El Niño, pha lạnh là La Niña.
Yếu tố trùng thời điểm và độ lệch của dữ liệu
TCBS lưu ý rằng mức tăng nhập khẩu trong các giai đoạn El Niño không nên được diễn giải một chiều là thời tiết cực đoan làm tăng nhu cầu sử dụng phân bón. Một phần kết quả đến từ yếu tố trùng thời điểm. Cụ thể, đợt El Niño 2023 – 2024 diễn ra đúng lúc nhập khẩu phân bón phục hồi sau cú sốc giá năm 2022.
Riêng năm 2024, lượng nhập khẩu tăng 28%, phản ánh quá trình phục hồi mạnh sau giai đoạn biến động trước đó. Trong khi đó, năm El Niño 2016, lượng nhập khẩu lại giảm 7%. Hai ví dụ này cho thấy mối quan hệ giữa thời tiết và nhu cầu phân bón không thể tách rời khỏi bối cảnh giá cả, tồn kho, kế hoạch sản xuất nông nghiệp và chu kỳ mua hàng của doanh nghiệp.
Ở chiều xuất khẩu, TCBS đưa ra một cách giải thích là El Niño có thể đồng thời gây khô hạn tại các thị trường xuất khẩu phân bón trong khu vực. Khi các nước nhập khẩu cũng chịu ảnh hưởng thời tiết bất lợi, nhu cầu từ bên ngoài có thể không tăng như kỳ vọng. Tuy nhiên, đơn vị nghiên cứu nhấn mạnh giả thuyết này chưa được kiểm chứng, do đó chưa thể coi là kết luận chắc chắn.
Tác động thời tiết khác nhau giữa các doanh nghiệp
Thực tế cho thấy tác động của thời tiết đến doanh nghiệp phân bón không đồng đều. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào địa bàn tiêu thụ chính, cơ cấu sản phẩm, khả năng xuất khẩu, năng lực điều phối hàng tồn kho và thời điểm nông dân xuống giống. Vì vậy, cùng trong một giai đoạn thời tiết bất lợi, doanh nghiệp này có thể chịu áp lực, trong khi doanh nghiệp khác vẫn duy trì hoặc tăng sản lượng.
Năm 2016, khi El Niño diễn ra rất mạnh và cả 5 doanh nghiệp được khảo sát đều ghi nhận thời tiết bất lợi, sản lượng của Công ty Cổ phần Phân bón Dầu khí Cà Mau (DCM) và Công ty Cổ phần Phân bón Bình Điền (BFC) vẫn tăng 4 – 5%. Điều này cho thấy mức giảm trong một số vùng canh tác không nhất thiết chuyển hóa thành sự suy yếu đồng loạt của toàn ngành.
Đến năm 2020, dù Đồng bằng sông Cửu Long chịu ảnh hưởng của xâm nhập mặn nghiêm trọng, sản lượng urê của Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí – CTCP (DPM) và DCM vẫn tăng lần lượt 20% và 15%, nhờ đẩy mạnh xuất khẩu. Trường hợp này cho thấy các doanh nghiệp có khả năng xoay chuyển thị trường tiêu thụ có thể giảm bớt tác động bất lợi từ thời tiết trong nước.
Bốn kênh thời tiết tác động đến ngành phân bón
Theo TCBS, thời tiết có thể ảnh hưởng đến ngành phân bón qua bốn kênh chính. Thứ nhất, hạn hán, xâm nhập mặn và lũ lụt có thể làm giảm diện tích gieo trồng, khiến lịch thời vụ bị trì hoãn hoặc khiến nông dân bỏ một số đợt bón phân. Tác động này đặc biệt rõ với những doanh nghiệp có thị trường tiêu thụ tập trung tại vùng bị ảnh hưởng nặng.
Thứ hai, ENSO cũng tác động đến nhu cầu xuất khẩu do nhiều thị trường phân bón của Việt Nam như Campuchia, Philippines và Malaysia cùng chịu ảnh hưởng của hiện tượng này. Nếu các quốc gia trong khu vực đồng thời gặp điều kiện canh tác bất lợi, dòng chảy thương mại phân bón có thể thay đổi theo hướng khó dự báo hơn.
Thứ ba, thời tiết toàn cầu có thể tác động đến giá nông sản và nhu cầu phân bón thế giới. Khi giá nông sản thay đổi, quyết định đầu tư vật tư nông nghiệp của nông dân và các nhà phân phối cũng có thể điều chỉnh. Tuy nhiên, TCBS cho rằng các yếu tố như giá khí, chính sách xuất khẩu của Trung Quốc và yếu tố địa chính trị thường có ảnh hưởng lớn hơn đến thị trường phân bón toàn cầu.
Thứ tư, ở khâu sản xuất, bão có thể làm gián đoạn hoạt động nhà máy và nguồn cung quặng, trong khi nắng nóng, thiếu điện ảnh hưởng đến vận hành. Như vậy, thời tiết không chỉ tác động đến đầu ra tiêu thụ mà còn có thể ảnh hưởng đến năng lực sản xuất, chi phí và tính ổn định của chuỗi cung ứng.
Từ các dữ liệu mà TCBS Research công bố, có thể thấy nhu cầu phân bón trong các giai đoạn El Niño không giảm theo một quy luật đơn giản. Thay vì tạo ra cú sốc đồng loạt cho toàn ngành, thời tiết cực đoan chủ yếu làm biến đổi nhịp mùa vụ, thay đổi điểm đến tiêu thụ và phân hóa kết quả giữa các doanh nghiệp. Với ngành phân bón Việt Nam, việc theo dõi ENSO vì thế cần được đặt cạnh diễn biến giá, xuất nhập khẩu, vùng canh tác và năng lực chuyển hướng thị trường của từng doanh nghiệp.
