Long nhãn Sông Mã đỏ lửa mùa sấy, nâng giá trị đặc sản Sơn La

Long nhãn Sông Mã đang bước vào cao điểm chế biến khi những vườn nhãn dọc đôi bờ sông Mã đồng loạt cho thu hoạch. Giữa tháng 7, tại các xã Sông Mã, Chiềng Khoong, Chiềng Sơ, Mường Hung, hàng trăm lò sấy đỏ lửa suốt ngày đêm, biến những quả nhãn tươi vừa hái thành sản phẩm có giá trị cao hơn, dễ bảo quản hơn và có khả năng đi xa hơn trên thị trường.

Không khí mùa vụ hiện rõ từ sân phơi đến nhà xưởng. Từng xe nhãn tươi nối nhau về các cơ sở chế biến; bên trong, lao động tất bật phân loại, tách cùi, xếp khay, đảo mẻ và đóng gói. Tiếng máy vận hành hòa cùng nhịp làm việc liên tục tạo nên bức tranh sản xuất đặc trưng của vùng nhãn Sơn La trong những ngày chính vụ.

Long nhãn Sông Mã thành “van điều tiết” mùa nhãn chính vụ

Theo thống kê, khu vực Sông Mã hiện có gần 7.400 ha nhãn, trong đó hơn 4.200 ha đang cho thu hoạch. Sản lượng năm nay ước đạt từ 50.000-60.000 tấn quả tươi. Với sản lượng lớn trong thời gian tập trung, tiêu thụ quả tươi luôn là bài toán quan trọng đối với người trồng nhãn và chính quyền địa phương.

Trong bối cảnh đó, hệ thống lò sấy giữ vai trò như một van điều tiết quan trọng. Khi nhãn chín rộ, việc đưa một phần sản lượng vào chế biến giúp giảm áp lực bán quả tươi, hạn chế nguy cơ ùn ứ trong thời điểm cao điểm, đồng thời kéo dài thời gian tiêu thụ sản phẩm sau mùa vụ. Đây cũng là cách để người dân chủ động hơn trước biến động thị trường, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thương lái và giá bán trong ngày.

Ông Nguyễn Văn Đồng, Chủ tịch UBND xã Chiềng Khoong cho biết, địa phương hiện có hơn 150 lò sấy long nhãn hoạt động. Từ năm 2020 đến nay, 84 hộ dân đã được hỗ trợ đầu tư cơ sở chế biến với tổng kinh phí hơn 2 tỷ đồng. Nguồn hỗ trợ này góp phần hình thành vùng chế biến tập trung, tạo việc làm cho khoảng 2.000 lao động mỗi vụ.

Những lò sấy sáng đèn, việc làm theo mùa ở bản làng

Tại bản Nà Cần 2, xã Chiềng Sơ, cơ sở chế biến của anh Cà Văn Long những ngày này luôn sáng đèn. Nhãn tươi được đưa về liên tục, sau đó được công nhân phân loại, bóc cùi, xếp khay để đưa vào lò đúng thời điểm. Trong nghề sấy, từng công đoạn đều ảnh hưởng đến chất lượng thành phẩm: quả phải đạt độ chín phù hợp, cùi được tách khéo để giữ hình dáng, mẻ sấy cần ổn định để sản phẩm có màu sắc và hương vị đặc trưng.

Anh Long đầu tư lò sấy từ năm 2020. Mỗi vụ, gia đình anh chế biến khoảng 400-600 tấn nhãn tươi. Theo anh, trước đây việc tiêu thụ chủ yếu dựa vào bán nhãn tươi nên giá cả bấp bênh, phụ thuộc thương lái. Từ khi có lò sấy, cơ sở có thể chủ động thu mua nhãn cho bà con, góp phần giữ giá sản phẩm và bảo quản để bán quanh năm.

Không chỉ tạo thêm đầu ra cho quả nhãn, nghề sấy còn mở thêm việc làm ngay tại địa phương. Mỗi mùa nhãn, cơ sở của anh Long sử dụng 20-30 lao động thời vụ, chủ yếu là phụ nữ và người lớn tuổi, với thu nhập từ 150.000-250.000 đồng/người/ngày. Với nhiều hộ dân, khoản thu nhập này có ý nghĩa thiết thực trong những tháng cao điểm nông vụ, nhất là khi công việc được thực hiện gần nhà, phù hợp với lao động tại chỗ.

Chế biến sâu nâng giá trị đặc sản Sơn La

Nghề chế biến long nhãn Sông Mã không chỉ giải quyết bài toán trước mắt về tiêu thụ quả tươi mà còn mở ra hướng phát triển lâu dài cho vùng nguyên liệu. Khi sản phẩm sau chế biến có giá trị cao hơn, người trồng nhãn có thêm động lực đầu tư chăm sóc vườn cây, chú trọng chất lượng quả và các tiêu chuẩn an toàn để đáp ứng yêu cầu thị trường.

Hiện khu vực Sông Mã có trên 700 cơ sở chế biến, trong đó hơn 600 lò sấy hoạt động thường xuyên. Công nghệ chế biến ngày càng được cải tiến, giúp sản phẩm giữ được màu sắc tự nhiên, hương vị đặc trưng và kéo dài thời gian bảo quản. Đây là yếu tố quan trọng để long nhãn không chỉ tiêu thụ trong mùa vụ mà còn có thể trở thành hàng hóa ổn định, phục vụ nhu cầu quanh năm.

Đại diện HTX Bảo Minh, xã Chiềng Khoong cho biết, sản phẩm long nhãn OCOP 3 sao của HTX được chế biến từ vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn VietGAP. Toàn bộ quy trình từ thu mua, sơ chế đến sấy và đóng gói đều được kiểm soát chặt chẽ nhằm bảo đảm chất lượng đồng đều. Cách làm này giúp sản phẩm từng bước mở rộng thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu.

Hỗ trợ chế biến, củng cố thương hiệu nông sản địa phương

Để nâng cao năng lực chế biến, những năm gần đây tỉnh Sơn La đã hỗ trợ hàng trăm cơ sở đầu tư kho lạnh, lò sấy và thiết bị chế biến với tổng kinh phí hơn 27 tỷ đồng. Đây là nền tảng quan trọng để nâng cao giá trị nông sản, giảm áp lực tiêu thụ trong mùa vụ và đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của các thị trường.

Theo ông Nguyễn Phúc Nguyên, Phó Chủ tịch UBND xã Chiềng Khương, địa phương hiện có gần 900 ha nhãn. Việc phát triển các sản phẩm chế biến từ quả nhãn được xác định là hướng đi lâu dài, góp phần nâng cao giá trị nông sản, tạo việc làm, tăng thu nhập và giúp người dân yên tâm gắn bó với cây nhãn.

Ở góc độ sản xuất, long nhãn Sông Mã cho thấy vai trò ngày càng rõ của chế biến sâu trong phát triển nông nghiệp hàng hóa. Khi quả nhãn không chỉ được bán tươi mà còn được đưa vào chuỗi sơ chế, sấy, đóng gói và phân phối, giá trị của vùng nguyên liệu được nâng lên. Đồng thời, sự tham gia của hợp tác xã, hộ chế biến và chính quyền địa phương cũng giúp hình thành liên kết chặt chẽ hơn giữa sản xuất và thị trường.

Khi hoàng hôn buông xuống, những lò sấy ở vùng nhãn bên dòng sông Mã vẫn tiếp tục đỏ lửa. Hương thơm dịu của những mẻ nhãn sấy lan qua các bản làng, gợi lên nhịp lao động bền bỉ của người dân Sơn La. Từ quả nhãn tươi của mùa vụ hôm nay, long nhãn Sông Mã đang góp phần nâng tầm đặc sản địa phương, mở thêm cánh cửa đến với nhiều thị trường trong nước và quốc tế.