Cơ giới hóa nông nghiệp: động lực giảm chi phí, hướng tới sản xuất xanh

Cơ giới hóa nông nghiệp đang được đặt vào vị trí trọng tâm trong quá trình đổi mới phương thức sản xuất, khi ngành nông nghiệp Việt Nam đồng thời đối mặt với áp lực chi phí, thiếu lao động nông thôn và yêu cầu thích ứng biến đổi khí hậu.

Ngày 24/7, tại TP.HCM, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia tổ chức hội thảo Đẩy mạnh cơ giới hóa nông nghiệp – Giải pháp nâng cao năng suất, giảm chi phí, thích ứng biến đổi khí hậu. Sự kiện quy tụ đại diện cơ quan quản lý, địa phương, viện nghiên cứu, doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân, nhằm thảo luận các giải pháp thúc đẩy cơ giới hóa, ứng dụng công nghệ số và tổ chức lại dịch vụ nông nghiệp theo hướng hiệu quả hơn.

Cơ giới hóa nông nghiệp trước sức ép biến đổi khí hậu

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Lê Viết Bình, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng, nông nghiệp Việt Nam hiện chịu nhiều sức ép cùng lúc. Hạn hán, xâm nhập mặn, lũ lụt diễn biến phức tạp hơn; trong khi đó, lực lượng lao động nông thôn thiếu hụt và chi phí đầu vào có xu hướng gia tăng. Những yếu tố này khiến mô hình sản xuất dựa nhiều vào lao động thủ công ngày càng bộc lộ hạn chế.

Theo ông Bình, trong bối cảnh đó, cơ giới hóa phải trở thành giải pháp trọng tâm để đổi mới phương thức sản xuất, nâng sức cạnh tranh và thích ứng biến đổi khí hậu. Đây không chỉ là câu chuyện đưa thêm máy móc xuống đồng ruộng, mà còn là quá trình tái tổ chức sản xuất, nâng chất lượng vận hành và giảm phụ thuộc vào các phương thức canh tác tốn sức, tốn chi phí.

Thực tế, sản xuất lúa đã đạt mức cơ giới hóa cao ở khâu làm đất và thu hoạch. Bên cạnh đó, thiết bị bay không người lái, hệ thống tưới tiết kiệm và cảm biến môi trường ngày càng được ứng dụng trong sản xuất. Những công cụ này giúp nông dân quản lý đồng ruộng chính xác hơn, tiết kiệm vật tư và từng bước tiếp cận nền nông nghiệp hiện đại, phát thải thấp.

Từ máy móc đơn lẻ đến chuỗi giá trị thông minh

Dù có những chuyển biến tích cực, cơ giới hóa vẫn chưa đồng bộ ở nhiều công đoạn. Ông Lê Viết Bình chỉ ra các khâu còn hạn chế như gieo trồng chính xác, thu hoạch rau màu, cà phê, sấy, bảo quản và logistics. Đây là những mắt xích quan trọng, quyết định tổn thất sau thu hoạch, chất lượng nông sản và khả năng tham gia thị trường của sản phẩm.

Không chỉ thiếu thiết bị ở một số khâu, hiệu quả vận hành máy móc còn bị ảnh hưởng bởi điều kiện sản xuất phân tán. Đất đai manh mún, bờ thửa nhỏ, hạ tầng nội đồng hạn chế và dữ liệu chưa liên thông khiến việc đưa thiết bị hiện đại vào đồng ruộng gặp nhiều trở ngại. Khi máy móc không thể vận hành thuận lợi hoặc thiếu thông tin để điều phối, chi phí dịch vụ có thể tăng, làm giảm lợi ích mà cơ giới hóa mang lại.

Vì vậy, định hướng được nhấn mạnh tại hội thảo là chuyển từ cơ giới hóa từng khâu riêng lẻ sang cơ giới hóa thông minh theo chuỗi giá trị. Ông Bình nêu rõ, giai đoạn 2026 – 2035 cần xác định máy móc là công cụ, dữ liệu là nền tảng, chuyển đổi số là động lực, hợp tác xã là hạt nhân tổ chức dịch vụ và nông nghiệp xanh, phát thải thấp là mục tiêu cuối cùng. Cách tiếp cận này cho thấy cơ giới hóa nông nghiệp chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi gắn với dữ liệu, tổ chức sản xuất và thị trường.

Khuyến nông làm cầu nối chuyển giao công nghệ

Tại hội thảo, ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia nhấn mạnh, hiệu quả cơ giới hóa không thể chỉ đo bằng số lượng máy móc được đầu tư. Kết quả cần thể hiện cụ thể ở mức giảm chi phí, giảm lao động, giảm tổn thất và giảm phát thải; đồng thời nâng năng suất, thu nhập của nông dân, chất lượng nông sản và sức cạnh tranh của chuỗi giá trị.

Quan điểm này đặt ra yêu cầu mới cho hệ thống khuyến nông. Thay vì chỉ giới thiệu thiết bị hoặc mô hình riêng lẻ, khuyến nông cần đóng vai trò cầu nối giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và viện, trường. Thông qua xây dựng mô hình, đào tạo vận hành thiết bị, quản trị dữ liệu và tổ chức dịch vụ, công nghệ có thể được chuyển giao phù hợp hơn với từng vùng sinh thái, từng loại cây trồng và điều kiện sản xuất cụ thể.

Ông Thanh cho rằng, cơ giới hóa thông minh phải gắn với đổi mới tổ chức sản xuất, phát triển hạ tầng dữ liệu và bảo đảm nông dân là chủ thể hưởng lợi. Điều này đặc biệt quan trọng bởi nông dân chỉ mạnh dạn tham gia khi thấy rõ lợi ích về chi phí, năng suất, chất lượng sản phẩm và khả năng tiêu thụ. Nếu thiếu dịch vụ hỗ trợ, thiếu đào tạo hoặc thiếu mô hình phù hợp, công nghệ dù hiện đại cũng khó đi vào thực tiễn.

Phát triển dịch vụ cơ giới hóa và nông nghiệp xanh

Các đại biểu tại hội thảo đề xuất chuyển trọng tâm từ hỗ trợ từng hộ mua máy sang phát triển dịch vụ cơ giới hóa. Hợp tác xã được xem là hạt nhân để tổ chức dịch vụ, tập hợp nhu cầu của nông dân, điều phối máy móc và liên kết với doanh nghiệp. Cách làm này phù hợp với thực tế sản xuất còn phân tán, giúp nhiều hộ có thể tiếp cận thiết bị hiện đại mà không phải tự đầu tư vượt quá khả năng tài chính.

Bên cạnh đó, hội thảo cũng đề cập việc xây dựng trung tâm dịch vụ vùng, thúc đẩy hợp tác công – tư, tín dụng xanh và đào tạo kỹ thuật viên. Các giải pháp này có ý nghĩa hỗ trợ toàn bộ hệ sinh thái cơ giới hóa, từ vốn đầu tư, nhân lực vận hành đến bảo trì, sửa chữa và quản trị dịch vụ. Khi dịch vụ được tổ chức chuyên nghiệp hơn, cơ giới hóa nông nghiệp có thể lan tỏa rộng hơn, nhất là tại những vùng có nhu cầu lớn nhưng năng lực đầu tư của từng hộ còn hạn chế.

Ngoài ra, các đại biểu khuyến nghị mở rộng ứng dụng UAV, trí tuệ nhân tạo, IoT, robot và nền tảng quản trị số; đồng thời cơ giới hóa xử lý phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn. Đây là hướng đi gắn sản xuất với mục tiêu sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn, giảm lãng phí và giảm tác động môi trường. Các giải pháp được kỳ vọng giúp nâng năng suất, giảm chi phí và thúc đẩy nông nghiệp xanh, hiện đại, phát thải thấp.

Các đại biểu thống nhất rằng cơ giới hóa nông nghiệp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ từ sản xuất đến chế biến, gắn với chuyển đổi số và tổ chức lại dịch vụ nông nghiệp. Đây là nền tảng quan trọng để giảm chi phí, nâng cao thu nhập cho nông dân và đưa nông nghiệp Việt Nam tiến nhanh hơn trên con đường xanh, hiện đại, phát thải thấp.