Canh tác bền vững: Tây Nguyên tìm lời giải cho cà phê, sầu riêng

Canh tác bền vững đang trở thành yêu cầu cấp thiết với ngành cà phê và sầu riêng Tây Nguyên trong bối cảnh biến đổi khí hậu, áp lực tiêu chuẩn xuất khẩu và chi phí sản xuất ngày càng đặt ra nhiều thách thức cho nông dân. Tại Đắk Lắk, Mô hình Chuyển giao Công nghệ Canh tác Bền vững (Center of Excellence – CoE) vừa được ra mắt nhằm đưa các giải pháp kỹ thuật hiện đại đến gần hơn với thực tiễn sản xuất.

Tây Nguyên hiện là thủ phủ cà phê của cả nước, đồng thời đang nổi lên như vùng sản xuất sầu riêng trọng điểm với diện tích và sản lượng tăng nhanh trong những năm gần đây. Sự hình thành các vùng chuyên canh quy mô lớn đã góp phần nâng cao thu nhập cho người dân, đồng thời đóng góp đáng kể vào kim ngạch xuất khẩu nông sản. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội thị trường là yêu cầu phải tổ chức sản xuất bài bản hơn, kiểm soát tốt hơn chất lượng nông sản và khả năng truy xuất nguồn gốc.

Canh tác bền vững trước sức ép khí hậu và thị trường

Ngành hàng cà phê và sầu riêng ở Tây Nguyên đang đối mặt đồng thời nhiều sức ép. Biến đổi khí hậu khiến thời tiết diễn biến thất thường, hạn hán và thiếu nước tưới xuất hiện thường xuyên hơn. Trong khi đó, dịch hại trên cây trồng có xu hướng gia tăng, làm tăng rủi ro về năng suất, chất lượng và chi phí phòng trừ.

Ở chiều ngược lại, các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Điều này đòi hỏi quá trình sản xuất không chỉ hướng đến sản lượng, mà còn phải đảm bảo sự ổn định, an toàn và minh bạch trong toàn bộ chuỗi giá trị.

Ông Phan Việt Hà, Phó Viện trưởng phụ trách, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông Lâm nghiệp Tây Nguyên (WASI), nhấn mạnh rằng với ngành hàng cà phê và sầu riêng, hiệu quả kinh tế, hiệu quả môi trường và chất lượng nông sản hiện là những mối quan tâm hàng đầu. Theo ông, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện để có thể vượt qua các thách thức đang đặt ra cho sản xuất.

Kết nối công nghệ với thực tiễn sản xuất tại Đắk Lắk

Ngày 6/6, tại Khu sản xuất thực nghiệm của Viện WASI, Bayer Việt Nam cùng các đối tác chính thức ra mắt Mô hình Chuyển giao Công nghệ Canh tác Bền vững trên cây sầu riêng và cà phê. Sự kiện có sự tham dự của ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia; ông Nghiêm Quang Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật; đại diện Viện WASI, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đắk Lắk, Bayer Việt Nam, các đối tác trong chuỗi cung ứng, hợp tác xã sản xuất, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu và đông đảo nhà nông trong khu vực.

Mô hình CoE được xây dựng nhằm tạo cầu nối giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân trong chuyển giao tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất. Thay vì triển khai các giải pháp rời rạc, mô hình hướng đến cách tiếp cận tổng hợp, giúp người sản xuất tiếp cận đồng thời kiến thức, công nghệ, quy trình kỹ thuật và thông tin thị trường.

Tại chương trình, nhiều vấn đề được nông dân và các đơn vị trong chuỗi giá trị quan tâm đã được thảo luận, gồm quản lý dịch hại, sử dụng nước hiệu quả, nâng cao chất lượng đất canh tác, kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường xuất khẩu. Đây đều là các yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh của cà phê, sầu riêng Tây Nguyên trong bối cảnh yêu cầu thị trường ngày càng cao.

Giải pháp kỹ thuật đồng bộ cho cà phê và sầu riêng

Trong khuôn khổ sự kiện, các đại biểu đã tham quan khu sản xuất thực nghiệm để tìm hiểu những giải pháp đang được triển khai. Các nội dung đáng chú ý gồm ứng dụng tiêu chuẩn Quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp (IPHM), hệ thống dự báo tiểu vùng khí hậu, công nghệ tưới thông minh và thiết bị phun thuốc tự động.

Việc đưa công nghệ vào sản xuất được kỳ vọng giúp nông dân giảm chi phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vật tư nông nghiệp và hạn chế tác động đến môi trường. Với cây cà phê và sầu riêng, những giải pháp như tưới thông minh, dự báo khí hậu tiểu vùng hay quản lý sức khỏe cây trồng tổng hợp có ý nghĩa quan trọng trong điều kiện thời tiết ngày càng khó lường.

Bên cạnh khía cạnh kỹ thuật, mô hình còn hướng tới kết nối nông dân và hợp tác xã với doanh nghiệp thu mua, chế biến, xuất khẩu, cũng như các nguồn lực hỗ trợ tài chính phục vụ sản xuất. Cách tiếp cận này cho thấy canh tác bền vững không chỉ là câu chuyện trên đồng ruộng, mà còn gắn với tổ chức chuỗi giá trị, thị trường đầu ra và khả năng duy trì thu nhập ổn định cho người trồng.

Phát biểu tại sự kiện, ông Phan Việt Hà cho rằng đây là mô hình chuyển giao công nghệ quy mô lớn và toàn diện đầu tiên được triển khai tại vùng đất Tây Nguyên, thu hút sự đồng hành của nhiều đơn vị trong ngành. Đáng chú ý, sự tham gia của khối tư nhân không chỉ dừng lại ở các nhà cung cấp phân bón, thuốc bảo vệ thực vật hay hệ thống tưới truyền thống, mà đã mở rộng với các doanh nghiệp công nghệ cao cùng các đơn vị thu mua, chế biến xuất khẩu, hướng tới xây dựng một hệ sinh thái nông nghiệp hoàn chỉnh và bền vững.

Một trong những giải pháp công nghệ điển hình áp dụng canh tác cà phê bền vững phải kể đến bao gồm Công nghệ tưới nhỏ giọt, ứng dụng máy bay trong phun thuốc.

Hợp tác công – tư để nâng giá trị nông sản Tây Nguyên

Một điểm nổi bật của mô hình CoE là cách tiếp cận theo hình thức hợp tác công – tư với sự tham gia của nhiều bên liên quan. Trong đó, các cơ quan quản lý và đơn vị nghiên cứu như Cục Bảo vệ thực vật, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia (TTKNQG) và Viện WASI đảm nhận vai trò định hướng chuyên môn, xây dựng quy trình kỹ thuật, hỗ trợ tập huấn và triển khai các hoạt động thực địa.

Tiến sĩ Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, nhận định công tác chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho nhà nông từ trước đến nay luôn được các sở, ban, ngành, viện nghiên cứu và đặc biệt là hệ thống khuyến nông tích cực triển khai. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, việc chuyển giao các kỹ thuật hay giải pháp đơn lẻ không còn mang lại hiệu quả tối ưu. Vì vậy, Trung tâm Khuyến nông Quốc gia đã cùng Bayer và các đối tác thảo luận để tích hợp công nghệ tiên tiến thành một bộ giải pháp toàn diện, tối ưu đồng bộ từ dinh dưỡng, bảo vệ thực vật, kiểm soát dư lượng đến đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Theo Tiến sĩ Lê Quốc Thanh, khi mô hình này đi vào vận hành, đây sẽ là bệ phóng hữu ích cho sự phát triển của sản xuất nông nghiệp khu vực Tây Nguyên. Nhận định này phản ánh nhu cầu chuyển từ tư duy hỗ trợ kỹ thuật từng phần sang mô hình liên kết tổng thể, trong đó nông dân được đồng hành từ sản xuất đến tiêu thụ.

Ở phía doanh nghiệp, ông KG Krisnamurthy, Giám đốc Nhánh Khoa học Cây trồng, Bayer Việt Nam, cho rằng nông nghiệp bền vững không chỉ được đo bằng sản lượng hay doanh thu, mà còn ở những giá trị lâu dài mang lại cho người nông dân, môi trường và cộng đồng. Ông cho biết mô hình Center of Excellence được kỳ vọng trở thành một hệ sinh thái tri thức, nơi nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp có thể tiếp cận các giải pháp kỹ thuật, công nghệ, hỗ trợ tài chính và thông tin thị trường một cách đồng bộ.

Mục tiêu là giúp người sản xuất nâng cao năng lực thích ứng trước những biến động của khí hậu và thị trường, đồng thời nâng cao giá trị nông sản Tây Nguyên trong chuỗi cung ứng toàn cầu, ông KG Krisnamurthy nói.

Mô hình CoE được phát triển từ kinh nghiệm triển khai dự án Better Life Farming trước đây. Nếu dự án này chủ yếu hỗ trợ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, thì CoE hướng tới các vùng nguyên liệu tập trung, hợp tác xã và các đơn vị tham gia chuỗi giá trị xuất khẩu. Sự chuyển hướng này phù hợp với yêu cầu xây dựng vùng nguyên liệu quy mô lớn, đồng nhất chất lượng và đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường.

Hỗ trợ nữ nông dân tiếp cận kiến thức và công nghệ

Trong khuôn khổ sự kiện, Bayer Việt Nam cũng phát động chương trình Năm Quốc tế Nữ Nông dân 2026 tại Việt Nam nhằm hưởng ứng sáng kiến của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO). Chương trình đặt mục tiêu tiếp cận và nâng cao năng lực cho khoảng 2.000 nữ nông dân tại Tây Nguyên thông qua các hoạt động đào tạo kỹ thuật, chia sẻ kiến thức canh tác bền vững và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Phụ nữ đang giữ vai trò ngày càng quan trọng trong sản xuất nông nghiệp. Việc tăng cường cơ hội tiếp cận kiến thức, công nghệ và các nguồn lực phát triển không chỉ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất, mà còn góp phần cải thiện đời sống của các hộ gia đình nông thôn. Với các vùng chuyên canh cà phê, sầu riêng, năng lực của người trực tiếp sản xuất là yếu tố quyết định để quy trình kỹ thuật được áp dụng đúng và duy trì lâu dài.

Cùng với chuyển đổi số, ứng dụng khoa học kỹ thuật và tăng cường liên kết chuỗi giá trị, trao quyền cho phụ nữ được xem là một trong những yếu tố quan trọng để xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững trong dài hạn.

Từ những mô hình thực nghiệm như CoE, các giải pháp tiên tiến được kỳ vọng sẽ lan tỏa đến nhiều vùng sản xuất hơn, giúp nông dân Tây Nguyên nâng cao hiệu quả kinh tế, giảm rủi ro trong sản xuất và đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường trong nước cũng như quốc tế. Với cà phê và sầu riêng, canh tác bền vững vì thế không chỉ là hướng đi kỹ thuật, mà còn là nền tảng để nâng cao giá trị nông sản Tây Nguyên trong giai đoạn mới.