Chuyển đổi số nông nghiệp: Bài toán khoảng cách công nghệ với nông dân

Chuyển đổi số nông nghiệp đang mở ra nhiều thay đổi trong sản xuất ở ĐBSCL, từ quản lý dữ liệu canh tác, ghi chép nhật ký điện tử đến sử dụng thiết bị cảm biến. Tuy nhiên, khoảng cách giữa công nghệ và người sản xuất vẫn là bài toán khó, nhất là với nông dân và các HTX quy mô nhỏ.

Điểm nghẽn không chỉ nằm ở việc có hay không có thiết bị hiện đại. Theo các chuyên gia, rào cản lớn hơn là khả năng tiếp cận, hiểu đúng và vận hành công nghệ trong điều kiện sản xuất thực tế. Khi chi phí đầu tư còn cao, mô hình mẫu chưa nhiều và lực lượng hỗ trợ tại cơ sở còn hạn chế, quá trình đưa nông nghiệp thông minh vào đồng ruộng khó tạo sức lan tỏa rộng.

Rào cản của chuyển đổi số nông nghiệp không chỉ là thiết bị

TS Trương Minh Thái – Trường Công nghệ Thông tin (Đại học Cần Thơ) cho biết, qua tiếp xúc với nông dân, ông nhận thấy hạn chế lớn nhất hiện nay là bà con còn thiếu kiến thức về khoa học công nghệ và các ứng dụng mới trong sản xuất. Nhiều người vẫn lúng túng khi phải hiểu công nghệ hoạt động ra sao, dữ liệu thu thập để làm gì và ứng dụng thế nào cho phù hợp với điều kiện canh tác của mình.

Thực tế ở nhiều nơi, nông dân vẫn quen với phương thức sản xuất dựa vào kinh nghiệm tích lũy qua nhiều vụ mùa. Cách làm này có ưu điểm là gần gũi với điều kiện địa phương, nhưng khi bước sang sản xuất có sử dụng nền tảng số, thiết bị cảm biến hoặc nhật ký điện tử, người dân phải thay đổi cả thói quen ghi chép, theo dõi và ra quyết định. Đây là sự chuyển đổi không đơn giản, nhất là với nhóm chưa quen sử dụng điện thoại thông minh hoặc chưa có điều kiện kết nối internet ổn định phục vụ sản xuất.

Dưới góc nhìn thực tiễn, chuyển đổi số nông nghiệp chỉ phát huy hiệu quả khi người sản xuất có thể sử dụng công nghệ một cách chủ động. Nếu công nghệ quá phức tạp, phụ thuộc nhiều vào chuyên gia bên ngoài hoặc không được hướng dẫn đầy đủ, nông dân dễ quay lại phương thức cũ vì cảm thấy an toàn và dễ kiểm soát hơn.

Chi phí đầu tư cao, hộ nhỏ lẻ khó theo kịp

Một trở ngại lớn khác là chi phí đầu tư công nghệ còn vượt quá khả năng của nhiều nông dân và HTX nhỏ lẻ ở ĐBSCL. Theo TS Trương Minh Thái, nhiều thiết bị, phần mềm phục vụ nông nghiệp chính xác hiện vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu nên giá cao. Trong khi đó, giá trị nông sản chưa đủ lớn để người dân mạnh dạn bỏ vốn đầu tư đồng bộ.

Đối với hộ sản xuất quy mô nhỏ, việc xây dựng hoàn chỉnh một hệ thống nông nghiệp thông minh gần như vượt quá năng lực tài chính. Hệ thống này không chỉ gồm thiết bị đo đạc, cảm biến hay phần mềm, mà còn đòi hỏi quá trình vận hành, bảo trì, cập nhật dữ liệu và xử lý thông tin. Ngay cả khi có ý định đầu tư, nhiều nông dân vẫn gặp khó trong việc tìm nhà cung cấp phù hợp hoặc thiếu người hướng dẫn sử dụng sau khi lắp đặt.

Vì vậy, không ít mô hình mới chỉ dừng ở mức thí điểm hoặc triển khai cục bộ. Các mô hình này có thể tạo tín hiệu tích cực ban đầu, nhưng nếu thiếu cơ chế hỗ trợ, thiếu người đồng hành và chưa chứng minh rõ hiệu quả kinh tế, việc nhân rộng trong cộng đồng nông dân vẫn còn chậm. Đây là lý do khoảng cách công nghệ tiếp tục tồn tại dù nhu cầu đổi mới sản xuất ngày càng rõ.

Thiếu mô hình thực tế khiến nông dân còn dè dặt

Ngoài bài toán chi phí, việc thiếu các mô hình mẫu ngay tại địa phương cũng khiến người dân e ngại khi tiếp cận công nghệ mới. Theo các chuyên gia, nông dân chỉ thật sự tin tưởng khi được chứng kiến hiệu quả trực tiếp trên đồng ruộng, trong điều kiện đất đai, thời tiết và tập quán canh tác tương tự nơi mình sản xuất.

Đó là lý do có những mô hình được giới thiệu khá hiện đại nhưng chưa được ứng dụng rộng rãi. Người dân cần thấy rõ công nghệ giúp giảm công lao động ra sao, hỗ trợ quyết định tưới tiêu, bón phân, phòng trừ dịch hại như thế nào và có tạo thêm giá trị kinh tế hay không. Nếu chỉ dừng ở trình diễn kỹ thuật, thiếu minh chứng về khả năng thích ứng với khí hậu ĐBSCL và độ bền thiết bị trong môi trường sản xuất, nông dân khó có cơ sở để đầu tư lâu dài.

Bà Huỳnh Kim Định – Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia cho rằng, khi đưa thiết bị công nghệ vào sản xuất, cần có giai đoạn thử nghiệm ngoài đồng ruộng để đánh giá độ chính xác, khả năng thích ứng với điều kiện thời tiết và tính bền vững của thiết bị. Đây là bước quan trọng để tránh tình trạng công nghệ phù hợp trên lý thuyết nhưng khó vận hành ổn định trong thực tế.

Dữ liệu và khuyến nông là nền tảng để thu hẹp khoảng cách

Để xây dựng nền nông nghiệp chính xác, nông dân cần có dữ liệu về môi trường canh tác, nhu cầu cây trồng và điều kiện sản xuất thực tế. Tuy nhiên, ở nhiều nơi, việc thu thập dữ liệu vẫn còn thủ công hoặc chưa có hệ thống hỗ trợ phù hợp. Khi dữ liệu chưa đầy đủ, việc phân tích và đưa ra khuyến cáo sản xuất cũng khó đạt độ chính xác như kỳ vọng.

Mặt khác, sự chênh lệch về trình độ tiếp cận công nghệ giữa các địa phương là thách thức đáng kể. Một số HTX đã chủ động ứng dụng nền tảng số, trong khi nhiều nơi khác vẫn gặp khó ngay từ khâu sử dụng điện thoại thông minh hoặc kết nối internet phục vụ sản xuất. Sự không đồng đều này khiến quá trình chuyển đổi số nông nghiệp ở ĐBSCL cần cách tiếp cận linh hoạt, phù hợp với năng lực từng nhóm nông dân và từng địa bàn.

Trong quá trình đó, đội ngũ cán bộ khuyến nông địa phương đứng trước áp lực phải thích ứng nhanh với công nghệ mới. Không chỉ hướng dẫn kỹ thuật sản xuất, cán bộ khuyến nông còn phải hỗ trợ người dân cài đặt ứng dụng, sử dụng phần mềm và tiếp cận dữ liệu số. Tuy nhiên, lực lượng này ở một số nơi vẫn còn thiếu cả về số lượng lẫn kỹ năng công nghệ, khiến việc “cầm tay chỉ việc” cho nông dân chưa đồng đều.

Theo bà Huỳnh Kim Định, chuyển đổi số nông nghiệp không thể thành công nếu người dân chỉ đứng ngoài quan sát. Muốn bà con chủ động tham gia, công nghệ phải đủ đơn giản, chi phí hợp lý và chứng minh được hiệu quả thực tế. Việc tháo gỡ các rào cản về kiến thức, vốn đầu tư, mô hình mẫu và lực lượng hỗ trợ sẽ là điều kiện quan trọng để nông nghiệp ĐBSCL chuyển đổi theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững hơn.